„Od niepodległości do samorządności”

„Od niepodległości do samorządności”

„Chcemy Polski niepodległej, abyśmy tam mogli urządzić życie lepsze i sprawiedliwsze dla wszystkich”

Józef Piłsudski

W tym roku obchodzimy 97-tą rocznicę odzyskania przez Polskę niepodległości[1], utraconej na sto dwadzieścia trzy lata za sprawą trzech rozbiorów państwa polskiego dokonanym przez Rosję, Prusy i Austrię. Dzień 11 listopada[2] jest naszym Narodowym Świętem Niepodległości. Warto przy okazji tego dnia wolnego od pracy prócz fety i odpoczynku pokusić się o zadumę i refleksję nad pojęciem suwerenności, wolności, swobody, suwerenności, samodzielności … samorządności.

Autonomię państwową posiadamy, po dziewięćdziesięciu pięciu latach nie obawiamy się jej utraty jak dawniej. Nasza niepodległość, prawo do samodzielnej samorządności, są codziennie demonstrowane- jak w cytacie – w urządzaniu lepszego i sprawiedliwszego życia. Czy zajmują się tym przedstawiciele obywateli obradujący przy ulicy Wiejskiej? Na płaszczyźnie polityki państwowej- tak, choć zdania pewnie będą podzielone. Na płaszczyźnie najbliższej obywatelowi- odczuwamy prawo do samodzielności namacalnie w postaci samorządu terytorialnego: gminnego, powiatowego, wojewódzkiego. Widzimy samorządność w odbudowywanym wciąż po okresie komunizmu społeczeństwie obywatelskim, spotykamy się z działalnością organizacji pozarządowych.

Polska na przełomie swoich dziejów wielokrotnie poddawana była próbom walk o niepodległość, wielokrotnie dzieci jej ziem udowadniały swoją waleczność i patriotyzm w tak licznych w naszej historii powstaniach, zrywach, oporach wojskom obcym. Na tle tych walk równolegle kształtowała się tradycja samorządności na ziemiach polskich. W Europie rozwój państwa demokratycznego następował od Rewolucji Francuskiej , objął niemal cały kontynent i przeniósł się za ocean. Elementem tego rozwoju było powstanie samorządu terytorialnego, który przejmował od państwa coraz to więcej spraw publicznych stając się bliskim partnerem tworzącego się społeczeństwa obywatelskiego. Filozoficzno-polityczne argumenty francuskich i pruskich zwolenników decentralizacji najsilniej inspirowały polską myśl polityczną w okresie II Rzeczypospolitej. W okresie dwudziestolecia międzywojennego uformowała się w pełni polska doktryna samorządu terytorialnego, a z owoców jej rozwiązań korzystano i przy odtwarzaniu samorządu polskiego pół wieku później. W doktrynie polskiej dyskusja nad pojęciem samorządu terytorialnego, wraz z jego podstawą – samorządem gminnym, nie wygasła. Choć spór toczy się od okresu międzywojennego to przyjmuje się powszechnie, że samorząd terytorialny jest typem decentralizacji, formą administracji publicznej, i to niezależnie od tego jak Tadeusz Bigo i Jerzy Panejko twierdzili[3], że samorząd to zdecentralizowana forma wykonywania administracji państwowej.

Polska była pierwszym spośród krajów wyzwalających się z komunizmu, w którym podjęto odbudowę samorządu terytorialnego i przeprowadzono ją w szerokim zakresie. Doświadczenia okresu przemian transformacji ustrojowej wskazują, że powodzenie reform opiera się nie tylko na prawidłowej konstrukcji prawnej nowych rozwiązań, ale na dostosowaniu się do nowych warunków przez społeczność dotykaną reformami, na zaakceptowaniu przez nią tychże zmian. Odrodzenie się społeczeństwa obywatelskiego nie odbyło się z dnia na dzień-za zmianami ustrojowymi podążały zmiany społeczne. Proces budowy samorządu po 1989r. nie może być rozpatrywany w oderwaniu od ogólnych przemian polityczno-społecznych zachodzących w Polsce. Były to działania nie tylko o charakterze prawno-instytucjonalnym, których wprowadzenie w życie wymagałoby tylko odpowiednich rozporządzeń administracyjnych – wprowadzanie samorządu stało się niejako „przeprogramowywaniem” całego społeczeństwa, jego mentalności w zakresie poczucia grupowej odpowiedzialności i lokalnego interesu wspólnego. Czas odrodzenia się samorządu terytorialnego rozpoczął się wraz z początkiem III Rzeczypospolitej i ustawą z dnia 8 marca 1990 roku o samorządzie terytorialnym. Od tego czasu trwa proces kształtowania regulacji prawnych i organizacyjnych w zakresie samorządu. „Zmiany te dokonywały się i wciąż są w toku za sprawą wysiłków polityków, ekonomistów, prawników , naukowców, głównie nowych elit władzy przeprowadzających na niespotykana skalę transformację ustroju społeczno-politycznego państwa polskiego , w tym wielką reformę administracji, opartą na zasadzie decentralizacji i przywrócenia klasycznej instytucji samorządu terytorialnego”[4]. Również na tle europejskim istota samorządności została podkreślona w najważniejszym aktem prawa europejskiego odnoszącym się bezpośrednio do samorządu, którym jest Europejska Karta Samorządu Terytorialnego, przyjęta 15. października 1985r. przez państwa członkowskie Stałej Konferencji Gmin i Regionów Europy, funkcjonującej w ramach Rady Europy (od 1994 r. jest to Kongres Władz Lokalnych i Regionalnych).

Szczególnie ważna dla samorządu jest zasada pomocniczości (subsydiarności). Zakłada ona, że każde zadanie publiczne powinna brać na siebie najmniejsza struktura samorządu, która jest w stanie podołać realizacji zadania kolejno gmina, powiat, następnie województwo jako „pośrednik” między władzą na poziomie rządowym i samorządowym.

W efekcie reform samorządowych, jesteśmy mieszkańcami województwa zachodniopomorskiego[5]. Administracyjnie województwo dzieli się na 21 powiatów i 114 gmin. Miasto Koszalin, będące ośrodkiem administracyjno-gospodarczym Pomorza Środkowego i jednocześnie powiatem grodzkim, liczy sobie 107 tys. mieszkańców[6]; powiat koszaliński to 64205 mieszkańców[7] i 8 gmin. To również ponad 7,5 tysiaca[8] (!) organizacji pozarządowych w naszym województwie, z czego około 700 przypada na miasto Koszalin.

Społeczeństwo obywatelskie obejmuje dwa obszary życia społecznego: obywatelską aktywność grupową – działalność organizacji pozarządowych, wspólnot lokalnych i samorządowych, nieformalnych grup i ruchów społecznych oraz świadomość obywatelską mieszkańców danej jednostki terytorialnej. W procesie transformacji ustrojowej polegającej na ewolucji od komunizmu do demokracji – nie tylko państwa w ramach politycznych ale i społecznych – podkreśla się konieczność samoorganizowania się obywateli i ograniczenia wpływu państwa na ich życie. W tym okresie koncepcja społeczeństwa obywatelskiego[9] funkcjonowała jako forma organizacji niezależnego od państwa życia zbiorowego.

Organizacje pozarządowe stanowią istotny element demokracji i społeczeństwa obywatelskiego. Współczesne społeczeństwa państw demokratycznych dzielą się na trzy podstawowe segmenty. Pierwszy z nich tworzy państwo z aparatem władzy oraz administracją publiczną, mające na celu stworzenie warunków do zrównoważonego rozwoju społeczno-gospodarczego ogółu społeczeństwa oraz zaspokojenia zbiorowych potrzeb społecznych. Drugi segment tworzą podmioty biznesu i gospodarki, ukierunkowane na wypracowanie zysku. Trzecim elementem jest społeczeństwo obywatelskie rozumiane jako działalność niezależnych od państwa instytucji, organizacji, związków i stowarzyszeń stanowiących podstawą samodzielnego rozwoju obywateli, ich samoorganizacji oraz osobistej aktywności.

Dzisiaj organizacje pozarządowe realizują   potrzeby własne grup społecznych je tworzących, zadania wynikające z polityki państwa, lub takie, które mimo istniejącego zapotrzebowania społecznego nie są podejmowane przez sektor publiczny ani sektor prywatny zorientowany na zysk. Również rozglądając się na naszym lokalnym podwórku, wachlarz tematyki dotykanej przez trzeci sektor jest obszerny, pozwalający na wyrażanie swojej samodzielności obok samorządności koszalińskiej społeczności.

Powstający po 1989 r. system samorządów nie przewidywał jeszcze współpracy z organizacjami pozarządowymi. Wprowadzenie ustawą o działalności pożytku publicznego i wolontariacie z dnia 24 kwietnia 2003r. w życie przepisów regulujących w pewnej mierze funkcjonowanie organizacji społecznych w Polsce należy uznać za ważny moment rozwoju obywatelskości w Polsce. Istotnym faktem jest bowiem zdefiniowane w niej samego pojęcia organizacji pozarządowej w szerszym kontekście społecznym. W rozumieniu tejże ustawy organizacjami pozarządowymi są niebędące jednostkami sektora finansów publicznych, w rozumieniu przepisów o finansach publicznych, i niedziałające w celu osiągnięcia zysku, osoby prawne lub jednostki nieposiadające osobowości prawnej utworzone na podstawie przepisów ustaw, w tym fundacje i stowarzyszenia, z zastrzeżeniem partii politycznych, związków zawodowych i organizacji pracodawców, samorządów zawodowych, fundacji bazujących wyłącznie na majątku Skarbu Państwa. Współpraca samorządowo-pozarządowa odbywa się na zasadach: pomocniczości, suwerenności stron, partnerstwa, efektywności, uczciwej konkurencji i jawności.

Organizacje pozarządowe, wszelkie formy samoorganizowania się obywateli ich działanie może przynosić określone korzyści, ale jest także wartością samą w sobie – organizacje to demokracja „w praktyce”, dla społeczeństwa . To najbardziej bezpośredni przejaw wolności, samorządności, w końcu- niepodległości…

[1] „Niepodległość” to jednocześnie tytuł polskiego czasopisma historycznego, publikowanego z przerwą wojenną od 1929 roku, którego wydawanie rozpoczął Instytut Józefa Piłsudskiego Poświęcony Badaniu Najnowszej Historii Polski. Czasopismo to zostało zapoczątkowane z inicjatywy prezesa Instytutu Józefa Piłsudskiego Poświęconego Badaniu Najnowszej Historii Polski, Leona Wasilewskiego. W przedmowie do I zeszytu czasopisma redakcja określiła, że „Niepodległość ma się zająć polskim ruchem niepodległościowym i wszystkimi objawami życia, które się z nim bezpośrednio lub pośrednio wiążą, w okresie od upadku powstania styczniowego aż do momentu odbudowania Państwa Polskiego”. Po powstaniu Instytutu Józefa Piłsudskiego w Londynie, w 1948 wznowiono tam wydawanie czasopisma. Myślą przewodnia redakcji było udostępnianie materiałów źródłowych, wspomnień i relacji. Od 2002 r. czasopismo wydawane jest przez Towarzystwo Przyjaciół Instytutów Józefa Piłsudskiego Zagranicą z siedzibą w Warszawie. Dystrybucję pisma prowadzi Wydawnictwo LTW.

[2] Odzyskiwanie przez Polskę niepodległości było wieloetapowym formalnie procesem, począwszy od daty 5 listopada 1916r. gwarantującego powstanie Królestwa Polskiego aktem wydanym przez władze austriackie i niemieckie, po dzień 28 listopada 1918r. i wydania dekretu o zarządzeniu wyborów do Sejmu Ustawodawczego.

[3] Jedni z twórców polskiej myśli samorządowej.

[4] St. Wójcik, Samorząd terytorialny w Polsce w XX wieku. Myśl samorządowa-historia i współczesność, 1999r.

[5] Zajmuje ono 22.892,48 km2, z liczbą mieszkańców ponad 1.693.000 osób. Gęstość zaludnienia wynosi 74 osoby na km2. Na podstawie: dane Urzędu Marszałkowskiego województwa Zachodniopomorskiego, http://www.wzp.pl (strona internetowa Urzędu Marszałkowskiego Województwa Zachodnipomorskiego).

[6] Stan na dzień 30.12.2010 r., http://www.wzp.pl.

[7] Na podstawie: http://www.powiat.koszalin.pl (strona internetowa powiatu koszalińskiego).

[8] Na podstawie: http://www.ngo.pl (strona internetowa ogólnopolskiego portalu organizacji pozarządowych).

[9] Koncepcja społeczeństwa obywatelskiego pojawiła się w czasach nowożytnych   w XVII i XVIII-wiecznej renesansowej angielskiej myśli społecznej, chociaż za twórcę tego pojęcia uznaje się Arystotelesa, do dorobku koncepcji społeczeństwa obywatelskiego wpisuje się równomiernie wkład, Johna Locke’a i Davida Hume’a, Jana Jakuba Rousseau.

Ewa Włodyka

Materiał zamieszczony w „Gazecie Ziemskiej” nr11-12 listopad-grudzień 2013